Van herkenning tot concept creep: ADHD op TikTok en de impact op jongeren

TikTok is in korte tijd uitgegroeid tot een van de populairste informatiebronnen voor jongeren met vragen over mentale gezondheid. Video’s over ADHD, angst, depressie of persoonlijkheidsstoornissen worden massaal gedeeld en bekeken, vaak omdat ze herkenbaar, begrijpelijk en laagdrempelig zijn. Het platform werkt snel, spreekt de taal van jongeren en nodigt uit tot identificatie met emoties en gedrag, waardoor ze hun ervaringen eindelijk kunnen duiden en inkaderen: ‘Wow, dit ben ik.’ Echter roept precies die toegankelijkheid vragen op. Hoe betrouwbaar is deze constante stroom aan mentale-gezondheidsinformatie van deze ‘informele spreekkamer’ eigenlijk?

Een diagnose in 30 seconden: hoe jongeren ADHD op TikTok framen

De studie “Exploring concept creep: Youth’s portrayal of ADHD on TikTok” onderzoekt hoe jongeren ADHD bespreken en in hoeverre deze informatie afwijkt van de klinische criteria. 

De onderzoekers analyseerden 100 populaire TikTok-video’s waarin jongeren ADHD-kenmerken uitleggen of herkenbare situaties delen. Daarnaast bekeken ze duizenden reacties om te begrijpen hoe kijkers deze informatie interpreteren. Het doel was niet alleen om de inhoud te beoordelen, maar ook om te begrijpen hoe jongeren zichzelf herkennen in deze video’s en welke rol het platform speelt in het vormen van hun zelfbeeld. 

Wat daaruit naar voren komt, past in een bredere digitale trend waarin herkenning wordt opgeroepen: alledaags gedrag krijgt steeds vaker een klinisch label. Denk aan video’s die claimen:

“Als je moeite hebt met routine, heb je misschien ADHD.”
“Raak je snel overprikkeld? Hoort bij ADHD.”
“Kun je je kamer nooit opruimen? Typisch ADHD!”

Voor veel jongeren voelt dit bevrijdend: eindelijk een verklaring voor terugkerende problemen. Maar wetenschappelijk blijft de vraag: hoeveel hiervan valt daadwerkelijk binnen de DSM-5-TR-criteria? 

Methode in het kort

Voor het onderzoek werden honderd TikTok-video’s met hoge engagement geselecteerd. Allereerst werden alle genoemde kenmerken van ADHD vergeleken met de DSM-5-TR criteria. Daarnaast werd in kaart gebracht hoe kijkers reageerden met drie aandachtspunten: herkennen jongeren zich in de video? Wordt er door kijkers bevestigd dat de gegeven informatie inderdaad hoort bij ADHD? En in hoeverre werd er over zelfdiagnose gesproken?

De onderzoekers plaatsen deze trend onder de noemer concept creep: een diagnose die zich online steeds verder uitbreidt en loskomt van de klinische definitie.

Resultaten: meer herkenning dan realiteit

Uit de analyse bleek dat 55 procent van de genoemde kenmerken in de video’s niet overeenkomt met de DSM-criteria voor ADHD. Het gaat dan vooral om alledaagse gedragingen zoals: moeite met opruimen, snel verveeld raken, een “druk hoofd”, chaotisch voelen en problemen met routine. Deze eigenschappen kunnen zeker voorkomen bij ADHD, maar zijn niet diagnostisch. Dit sluit echter niet uit dat deze karakteristieken vaker voorkomen bij jongeren met ADHD. 

In de reacties onder de video’s identificeerde 59,6 procent van de gebruikers zich met het gedrag dat werd beschreven of vertoond. Vele kijkers herkenden zichzelf en concludeerden vervolgens dat zij mogelijk ook ADHD hebben. 

Wat opvalt, is dat jongeren niet alleen informatie delen, maar elkaars ervaringen ook valideren: zelfs als de claim over ADHD in de video klinisch onjuist was, werd deze in de reacties juist bevestigd dat dit bij ADHD hoort. Zo ontstaat een ‘digitale feedbacklus’ van erkenning en herkenning, onafhankelijk van klinische juistheid.

Door deze voortdurende feedbacklus ontstaat een sterk community-gevoel. Voor veel jongeren voelt TikTok als een veilige ruimte waarin hun ervaringen worden herkend en bevestigd. Dit kan steunend zijn, maar draagt tegelijkertijd bij aan het normaliseren van zelfdiagnose. Daarnaast vervaagt het onderscheid tussen alledaags gedrag en een klinische stoornis, wat kan leiden tot een toename van zorgvragen gebaseerd op online herkenning in plaats van op professionele diagnostiek.

Achterliggende motieven

Verschillende factoren spelen een rol bij het verbreden van het ADHD-concept onder jongeren. Ten eerste is er een zoektocht naar erkenning: jongeren gebruiken ADHD als een manier om hun dagelijkse moeilijkheden te benoemen en te begrijpen.
Ten tweede speelt online sociale steun een belangrijke rol. Het zien van herkenbare ervaringen bij anderen voelt prettig, en gebruikers belonen elkaar via likes en reacties, waardoor een gevoel van gemeenschap ontstaat.
Daarnaast dragen veranderende klinische criteria door de jaren heen bij aan de ruimte voor interpretatie en verwarring over wat wel of niet onder ADHD valt. Tot slot fungeert ADHD voor veel jongeren als een soort identiteits-anker: het is niet alleen een medische diagnose, maar ook een verklaring voor hun gedrag en een kader om hun ervaringen te duiden. 

De rol van TikTok in de continue informatiestroom

TikTok werkt met een algoritme dat vooral content laat zien die veel interactie oproept, in de zin van emotie, herkenning of discussie. Daardoor krijgen herkenbare, versimpelde of  aansprekende video’s voorrang boven genuanceerde klinische uitleg. Jongeren raken vervolgens snel in een stroom van soortgelijke video’s terecht. Dit patroon van herhaling leidt tot overtuiging: “Ik zie dit overal, dus het zal wel kloppen”, wat op zijn beurt kan bijdragen aan het normaliseren van zelfdiagnose. Er zijn dan ook zorgen over de impact hiervan. Niet alleen op het zelfbeeld van jongeren, maar ook op de druk op de gezondheidszorg, doordat meer mensen hulp zoeken op basis van online herkenning.

Implicaties voor de praktijk

Hoewel de studie geen aanbevelingen doet voor beleidswijzigingen, laat zij wel zien dat online circulatie aan informatie invloed heeft op hoe jongeren mentale gezondheid interpreteren.  Voor huisartsen, apothekers, verpleegkundigen en andere zorgprofessionals biedt dit onderzoek wél duidelijke invalshoeken waar zij op kunnen anticiperen in de ‘formele spreekkamer’. 

Allereerst is het belangrijk om voorbereid te zijn op TikTok-gedreven zelfdiagnoses. Kennis over hoe ADHD online wordt besproken kan helpen om consulten beter te begeleiden. Steeds vaker beginnen jongeren een consult met de opmerking: “Ik herken mezelf in een video.” Een open gesprek hierover kan helpen misverstanden weg te nemen en geeft de zorgprofessional de kans om context en nuance te bieden.

Daarnaast is het belangrijk om het bespreken van online informatie te normaliseren. Vraag jongeren wat ze precies hebben gezien en bespreek samen welke kenmerken wel binnen de DSM-criteria vallen en welke herkenbaar, maar niet diagnostisch zijn.

Een ander aandachtspunt is om de digitale geletterdheid van jongeren te vergroten. Uitleg over hoe online informatie tot stand komt en wordt verspreid, is tegenwoordig net zo relevant als psycho-educatie, omdat het jongeren helpt informatie kritisch te beoordelen en hun zelfreflectie in de juiste context te plaatsen.

Ten slotte is het belangrijk jongeren te begeleiden naar betrouwbare, evidence-based bronnen. Door hen websites, tools of andere betrouwbare informatiebronnen aan te reiken, kan de ruis van onjuiste online informatie worden verminderd.

Conclusie: een nieuwe realiteit in de spreekkamer

Deze studie laat overtuigend zien dat TikTok een belangrijke rol speelt in hoe jongeren ADHD begrijpen en relateren aan hun eigen ervaringen. Dit beïnvloedt niet alleen hun zelfbeeld, maar ook de vragen die ze aan zorgprofessionals stellen en hun verwachtingen van diagnostiek. 

Hoewel de onderzoekers geen beleid aanbevelen, is de boodschap helder:
digitale mentale-gezondheidscontent is geen randverschijnsel meer, maar een factor die de klinische praktijk direct raakt. Door jongeren te begeleiden in het navigeren van online informatie, kunnen zorgprofessionals het verschil maken tussen verwarring en begrip.